Cá chình đã từng là nguồn thực phẩm quan trọng từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại. Một cái ao đầy cá chình lúc ấy là biểu tượng của sự giàu có. Giờ đây, loài “danh ngư” này thường xuất hiện dày trên khúc sông Cái trải dài từ đập Tam Giang đến kè Bình Thạnh thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên.

Tháng 4, có khi cả ngàn người dân chen chân, dầm mình suốt đêm dọc theo đôi bờ khúc sông này để thu “lộc” chình giống.

Trắng đêm trên “dòng sông cá chình”

Màn đêm buông xuống. Chuông nhà thờ Mằng Lăng ngân vang giữa không gian xóm làng tịch mịch, yên ả bên dòng sông Cái. Đây cũng là lúc hàng trăm người dân, có cả già, trẻ, gái, trai kéo nhau về bãi cát Bình Phú, Hội Phú và đập Tam Giang tung bọt trắng xóa. Ánh đèn pin rọi nhấp nháy dày trên khúc sông thơ mộng. Mọi người vào vị trí đã “xí chỗ” trước đó, bắt đầu hì hục dưới làn nước lạnh ngập đến đầu gối hoặc tới bụng để xúc chình.

Ông Nguyễn Văn Tuấn – Chủ tịch UBND xã An Thạch – nói với tôi: Thường thì mùa khai thác cá chình giống từ tháng 11 đến tháng 2 âm lịch năm sau. Nhưng ba mùa trước cá thưa thớt, năm nay cá xuất hiện khá muộn và khá dày. Hằng đêm có hơn 300 người dân xúc cá chình, cao điểm có cả ngàn người dân đứng chen chúc xúc chình dọc hai bên bờ sông. Nhiều cán bộ xã cũng tham gia xúc chình để cải thiện đời sống kinh tế gia đình…

22 giờ đêm dưới chân đập Tam Giang, hàng chục người dân vẫn còn sục sạo xúc chình. Phương tiện xúc cá chình chỉ là tấm lưới mùng chừng 1 x 2 mét đính vào hai thanh tre hoặc gỗ tròn, một sợi xích nhỏ hoặc chì buộc theo chiều dài tấm lưới để giữ lưới được căng.

Nghề xúc chình giống khá đơn giản nhưng phải có hai người nắm giữ thanh cây ở hai đầu lưới, khom người xúc một đầu lưới xuống nước rồi kéo lên. Sau đó, một người bật đèn pin rọi vào lưới, người kia quan sát thấy có cá chình thì dùng vợt nhỏ xúc, chuyển vào xô đựng.

Cá chình giống nhỏ như cây kim may hay cây tăm, thỉnh thoảng mới có con to bằng đầu đũa và chúng bơi ngược dòng sông. Dân ở đây ví cá chình giống trên sông Cái như món “lộc” trời ban tặng hằng năm.

Anh Nguyễn Ngọc Dũng (SN 1968, ở Hội Tín, xã An Thạch) tay xúc chình, miệng nói: “Chúng tôi như mèo rừng, ngày ngủ đêm thức, dù tay chân mỏi rã rời, tê cóng nhưng phải nhẫn nại chịu đựng cái lạnh canh thâu với trên sương, dưới nước, có khi mưa gió ào ào, để xúc chình giống. Đêm nào có “lộc”, gặp luồng cá chình thì làm liên tục đến 5 giờ sáng cũng được 800-1.000 con, bán được vài triệu đồng. Nếu chỉ xúc vài tiếng thì mỗi cặp (hai người) trung bình được từ 200-300 con; song cũng có rất nhiều người không gặp luồng cá và chỉ xúc được vài chục con/đêm”.

Dù phải dầm lạnh canh thâu, nhưng bù lại “săn” cá chình giống có đêm kiếm được tới vài triệu đồng.

Hiện giá chình giống hạ từ 3.000 đồng xuống còn 2.000 đồng/con, nhưng vẫn còn cao hơn gấp đôi so với năm trước, nên bà con có thu nhập khấm khá.

Bà Nguyễn Thị Hoa (thôn Hội Tín) nói: “Có đêm, tui cùng một người khác xúc nhiều nhất được 400 con. Tính ra mỗi vụ “lộc” chình giống, trừ chi phí, tui cũng kiếm được 20 triệu đồng, hơn hẳn tiền công đi làm thuê, làm mướn ở vùng nông thôn này!”.

Sau một đêm thức trắng “săn” cá chình giống trên sông Cái, ngày mới, bà con lại hồ hởi đem bán tại 2 cơ sở thu mua ở thôn Hội Tín. Nhiều người dân ở đây, như các anh Nguyễn Ngọc Dũng, Nguyễn Tấn Khảnh, bà Nguyễn Thị Hoa, chị Võ Thị Linh… đã “xúc” lên tiền triệu trong một đêm “săn” chình giống.

Chị Phạm Thị Phụng – người chuyên thu mua chình giống – cho biết: “Những ngày sau bão số 1, cá chình giống xuất hiện “rộ” trên sông Cái, bình quân tôi thu mua được hơn 10.000 con/đêm, đóng thùng ôxy vận chuyển đi tiêu thụ ở các đại lý lớn tại TPHCM và Đà Nẵng”.

Người “khai sinh” nghề xúc chình giống

Hai đêm “ăn sương”, lặn lội ở Phú Hội, Hội Tín, tôi lần tìm ra manh mối và gặp được “thủy tổ” nghề xúc cá chình giống trên sông Cái. Ông tên Nguyễn Văn Lam – SN 1954, quê gốc Nghệ An, năm 1987 vào định cư ở Hội Tín, xã An Thạch. Hơn 25 năm gắn bó với công trình Trạm thủy nông Tam Giang (nay là Văn phòng đại diện Trạm thủy nông Tuy An), ông Lam am tường nhiều loài thủy đặc sản sinh sống trên dòng sông Cái.

Đêm trong ngôi nhà ba gian cũ kỹ ở gần đập Tam Giang, ông Lam nhớ lại bên tách trà: “Hơn 10 năm trước, cùng với tôm càng, cá sảnh, ba ba, cá vược, cá mương, nguồn cá chình hoa (Anguilla marmorota), dân địa phương gọi là cá chình bông, trên sông Cái dồi dào vô kể, nhiều con to 5-7kg.

Cá chình giống thì thân nhớt, trông giống con rắn và bơi lúc nhúc như giun; tuy nhỏ nhưng chúng rất khỏe, có thể trườn lên thân đập cao 1-2m. Lúc ấy, cá chình giống không ai mua nên không có giá trị.

Sau mỗi mùa mưa lũ và mỗi lần đóng cống xả cát đập Tam Giang, tôi lấy xô xúc cá chình hàng chục kilôgram đem nấu… cho heo ăn.

Từ những năm 2002-2003, tôi là người đầu tiên trong cả nước xúc cá chình giống để bán cho các nhà khoa học ở Viện Sinh học nhiệt đới tại TPHCM, Trường Đại học Nông lâm TPHCM, Trung tâm Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản III Nha Trang (nay là viện)… để nuôi thử nghiệm.

Thời điểm ấy, chình giống bán 400.000 đồng/kg (khoảng 6.000-8.000 con). Mỗi lần đóng thùng bán từ 10-15kg cá chình giống, thu 4-6 triệu đồng.

Sau khi nuôi thử nghiệm thành công, các viện nhân rộng phong trào ương nuôi cá chình hoa trong ao hồ ở một số tỉnh miền Trung và miền Nam.

Và khi có “đầu ra”, người dân sinh sống ở ven sông đã đổ xô làm nghề xúc cá chình giống để cung ứng cho người nuôi cá chình thương phẩm trong cả nước. Từ đó, “danh ngư” cá chình giống sông Cái nổi tiếng khắp nơi.

Vì công việc quản lý đập Tam Giang, mấy năm sau tôi “giải nghệ” nghề xúc và mua chình giống đem bán. Còn dân cả làng An Thổ, Bình Hòa (xã An Dân), Hội Phú (xã An Ninh Tây), Hội Tín (xã An Thạch) ở ven sông Cái đã hình thành nghề chuyên nghiệp khai thác cá chình giống.

Bây giờ, không chỉ hành nghề ở địa phương, sau mùa mưa bão, họ còn kéo nhau đi xúc cá chình trên sông Đà Rằng (TP.Tuy Hòa), các sông ở tỉnh Bình Định, Khánh Hòa…”.

Nguy cơ tuyệt chủng

Theo các nhà khoa học, cá chình là loài di cư, cá mẹ đẻ ở biển sâu, cá con sau khi nở trôi dạt vào bờ biển, cửa sông và lớn lên trên sông. Khi trưởng thành, cá lại di cư ra biển sâu để đẻ.

Cá chình ngoài tự nhiên chỉ phân bổ ở một số con sông ở miền Trung, như sông Ngàn Phố (Hà Tĩnh), sông Hương (Thừa Thiên – Huế), sông Trà Khúc (Quảng Ngãi), sông Cái, sông Ba (Phú Yên), đầm Châu Trúc (Bình Định)…

Hiện chưa có nước nào nghiên cứu thành công việc sinh sản nhân tạo cá chình. Trong khi, cá chình là loài thủy đặc sản cao cấp, thịt thơm ngon, giá trị dinh dưỡng rất cao và còn là một vị thuốc bổ dưỡng. Các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Indonesia… là thị trường tiêu thụ cá chình rất sôi động và giá cả cao ngất ngưởng từ 70 – 100USD/kg; riêng Nhật Bản phải nhập thêm hàng chục ngàn tấn cá chình/năm.

Tại Việt Nam, nông dân cần số lượng lớn cá chình giống để thả nuôi ao hồ và giá cá chình thương phẩm liên tục tăng cao, 450.000 – 500.000 đồng/kg. Chính “hấp lực” này khiến người dân ở miền Trung nói chung, ở ven sông Cái, tỉnh Phú Yên nói riêng, không chỉ tận thu cá chình giống, mà còn ồ ạt hành nghề châm điện tận diệt cá chình thịt trên các sông, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng loài cá này.

Không phải ngẫu nhiên Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải mới đây đã ký quyết định phê duyệt Đề án “Bảo tồn các loài thủy sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2020″, trong đó có việc bảo tồn cá chình, đặc biệt là cá chình hoa trên sông ở tỉnh Phú Yên và Thừa Thiên – Huế. Đã đến lúc ngành chức năng Phú Yên và nhiều địa phương có cá chình sớm có giải pháp quản lý và hướng dẫn cho người dân khai thác hợp lý cá chình giống trên sông Cái, nhằm bảo vệ nguồn lợi này được bền vững, lâu dài.

Theo Lưu Phong

Lao động

Những con chim trời bị nhốt trong lồng để bán.

Có tiền, hàng trăm tay săn chim ngày đêm lùng sục tìm kiếm, săn bẫy những loài chim quí ở những cánh rừng giữa đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ nói chung, Gia Lai nói riêng, để đưa về thành phố trao đổi, mua bán. Nguy cơ tuyệt chủng của các loài chim rừng đang đến giờ cao điểm…

Chim rừng và những nhà tù…

Ăn mặc bảnh bao, trong vai một “đại gia” đi tìm mua chim quí về chơi, tôi vào một ngôi nhà bán chim ở đường Phan Đình Phùng. Ngôi nhà chỉ cỡ 30m2, nhưng treo bán hàng trăm lồng chim các loại. Có lồng chỉ nhốt một con, nhưng có lồng nhốt tới 20 – 30 con chim chào mào, chích choè…

Nhìn những con chim tù túng trong những chiếc lồng nhỏ nhiều kiểu dáng, nhiều màu sắc, đang run rẩy, lo sợ, bay nhảy, loạn đạp… tôi bỗng nhớ lại những ngày đóng quân ở Suối Bạc, Bắc Quang và trên đỉnh núi 673 ở Vị Xuyên, Hà Giang, hay ở Đức Cơ – Gia Lai, cứ mỗi sáng khi ánh mặt trời đưa lại những tia nắng đầu tiên, sương rớt nhẹ trong tiết trời lành lạnh… thú vị nhất là được nghe những “bản tình ca” của vô số loài chim.

Giọng hót “đơn ca” của chào mào, chích choè… hay “song ca”, “hợp ca” tiết tấu hài hoà của hoạ mi, khướu, sáo, két, hoàng anh, vàng anh, cu gáy… đều là những giai điệu độc đáo của loài chim mà thiên nhiên ban tặng cho con người. Giữa rừng núi bao la, cây cối nhiều tầng lớp, chim tung hoành bay lượn và theo bản năng tự nhiên, chúng thường xuyên ngân nga gọi bạn, gọi tình, gọi đàn và tìm con nhỏ mỗi khi chim mẹ đang tập bay và kiếm mồi.

Những lúc đó tôi đắm say trong âm thanh khúc hát ban mai của núi rừng và không thể nào quên được cái cảm giác tuyệt vời khi thưởng thức giai điệu thiên nhiên tinh khôi, thần tiên, hồn nhiên giữa cảnh rừng hoang sơ kỳ vĩ. Khúc hát ban mai của những loài chim rừng đã làm cho tâm hồn con người thanh thản, trong sáng hơn dưới ánh bình minh và cuộc sống dù vất vả, gian khổ vẫn luôn ấm áp ngọt ngào tràn niềm vui.

Còn một khi vì lòng tham lam của con người bắt chim về “nhốt tù” thì điều dễ thấy của chim rừng là chúng sẽ không hoặc ít hót hoặc có hót thì giọng hót đó lạc điệu như khóc than, kêu cứu.

Sau một lúc, đứng nhìn và nghe tiếng “khóc than” của những con chim tù, tôi dò hỏi ông chủ giá bán chim. Chỉ tay vào lồng chim chào mào mới nhập về, ông chủ cho biết: “Đây là chim rừng tôi mới mua còn nhát và chưa biết ăn cám tổng hợp, phải tập mấy ngày nữa thì giá bán từ 30 đến 50 ngàn đồng mỗi con, chào mào mồng đỏ, lông mượt nuôi từ nhỏ, “đơn ca” tuyệt diệu thì 400 đến 500 ngàn một con.

Còn trên kia là lồng chích choè, được thuần dưỡng hơn chục ngày, quen người rồi, hót hay lắm giá bán 50 ngàn một con… Giá ở đây là rẻ nhất đó, anh mua về mà “chơi” hoặc làm quà cho bạn bè, người thân…”.

Đưa con nhồng đang bị nhốt trong một cái lồng được làm bằng nhũng sợi mây nhỏ rất đẹp, ông bán chim giới thiệu đây là một trong hai con chim được ông mua từ người đi săn với giá 400 ngàn khi nó còn đỏ hơn và chưa mở mắt. Một con “bị gió” đã chết, còn con này đã 3 tuổi, được thuần hoá nên nói được một số từ giống như tiếng người, nghe là lạ hay lắm, đây là loại chim quí, nên giá bán cũng trên 5 triệu đồng…

Như để chứng minh, ông ta bập bập đầu ngón tay, rồi bập bẹ như trẻ mới tập nói: “có khách, có khách ! ”, “bé ơi về ăn !”… Đáp lại tiếng “mồi” của ông chủ, con nhồng đứng yên, đưa mắt như dò hỏi, sợ sệt rồi bay, nhảy loạn xạ, những chiếc lông trên đầu, trên cánh rơi ra, bay tung toé.

Sợ con chim “bị thương” nặng, ông bán chim không “mồi” nữa mà lẩm bẩm: “Hôm nay mưa to, trời ẩm nên chắc nó giở chứng. Mọi ngày nghe nó “chào khách, thổi sáo, mời uống nước…”, mọi người cứ trố mắt, càng ngạc nhiên bao nhiêu lại càng thích bấy nhiêu vì nó nói rất giống tiếng người!”.

Rời “nhà tù” chim rừng trên đường Phan Đình Phùng, tôi rẽ qua đường Trần Hưng Đạo, nơi hành lang của Công viên Lý Tự trọng và phần đối diện với Quảng trường 17.3, có rất nhiều chủ bán chim rừng và thêm ba, bốn chiếc xe máy, là những chợ “di động” bán chim. Ở đây chim trời, đẹp, quí hiếm được bày bán tự do. Mỗi lần có tiếng còi xe to hay thấy có người đi qua, cúi xuống nhìn vào lồng, những con chim hoảng loạn đập cánh bay tới tấp, nhiều con chim rụng rơi hết lông cánh, lông đầu, máu đọng lại tím bầm…

Rõ ràng, thân phận bị nhốt trong chiếc lồng bé xíu khiến nó không khỏi chạm đầu, đụng cánh và va đập quá nhiều vào thành lồng mỗi khi sợ hãi.

Nhìn vào một con khướu đen tai trắng, trong chiếc lồng tre to, cao đến gần cả thước, tôi hỏi: “Con khướu này hót được chưa? Hót rồi, hay lắm, anh xem nơi khoé miệng nó có đường vàng đó, chứng tỏ là nó đã biết hót… mua tôi bán rẻ cho”, người bán chim trả lời. Nói xong anh gọi tôi ra cách con chim khoảng 4m rồi cong miệng huýt sáo “chít chìu, chít chìu, hìu… hìu…hìu…huých…”.

Chuyện những người săn chim

Khi tôi đang nghe ông chủ giới thiệu về các loài chim mà mình đang “định mua”, thì một cặp vợ chồng người dân tộc Jơ rai dừng xe lại bên lề và mang bán hai lồng chim mới săn được. Gần 30 con chào mào và 5 con cu gáy. Như sợ ai tranh mua mất, ông chủ chim đã kéo họ vào trong và trả tiền mua liền. Mừng vui vì bắt và bán được chim trời, họ kéo nhau ra quán nước lề đường gần đó, không bỏ lỡ cơ hội, tôi đi đến cùng uống nước và dò hỏi cách săn bắt chim.

Anh Ksor Nhiel, người bán chim cho biết: “Nghề săn bắt chim trời trước đây dễ lắm. Rừng nhiều, chim nhiều mà người đi săn bắt chim lại ít, nên đến mùa này một ngày đi cũng kiếm được hai, ba trăm bạc. Nay thì rất khó khăn, do rừng bị tàn phá nhiều, chim cũng ít đi do con người săn bắt, phải đi 4, 5 ngày đường vào tận rừng sâu những nơi yên tĩnh, có suối cạn, bãi đất bằng… thích nghi với môi trường sinh sống của các loài chim, mới căng bẫy rình bắt, hoặc tìm tổ để bắt chim con.

Nhưng chủ yếu bắt được các loài chim rẻ tiền như chích choè, cu gáy, chào mào… Do đường xa, lại qua nhiều sông suối, ăn ở trong rừng nên bệnh tật, nhất là sốt rét thì khó tránh khỏi, đứa bạn của anh Nhiel bị sốt rét đã gần tháng này chưa khỏi, tiền bán chim không đủ để mua thuốc điều trị. Thế mà hằng ngày vẫn có cả một “đoàn quân” cả trăm người tay xách, nách mang bẫy, cặp vào rừng săn bắt chim…

Đến đường Quang Trung, nơi thường có hai “nhà chim tù” và một số xe chim cơ động, khen những con chim của chị T đẹp và xin chụp mấy kiểu ảnh để về giới thiệu với bạn bè và “quảng cáo” hàng cho chị. “Chị bán chim “lưu động” ở đây, có khi nào lực lượng kiểm lâm “đến thăm” nhà chim trời của chị không?”, tôi hỏi. “Mình mua bán nhỏ và chủ yếu là chim “rẻ tiền” nên chắc mấy ông không ngó tới. Ở thành phố này có tới cả trăm “nhà chim tù” lớn với nhiều loài đẹp, quí hiếm… đã mấy năm rồi nhưng có thấy ai nhắc nhở gì đâu”.

Một thực tế đáng lo ngại là số lượng chim rừng ngày càng giảm, một phần do con người tàn phá rừng, môi trường sinh sống của chim, phần khác con người lại săn bắt kể cả chim con. Cho nên, để bảo vệ chim rừng khỏi hoạ “diệt chủng” thì ý thức của mỗi người trong việc thực hiện ba không “không săn bắt; không mua bán và không chơi chim”, cũng có nghĩa đã góp phần ngăn chặn việc bắt động vật này.

Bên cạnh đó, cơ quan chức năng phải tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát tại những nơi mà số người săn chim hay giăng bẫy. Còn ở những nơi buôn bán chim rừng, thì lực lượng kiểm lâm phải kiên quyết thực hiện trách nhiệm được giao phó. Nếu như phần “cung” (người bán chim) đáp ứng được phần “cầu” (người chơi chim) thì cái hoạ bắt chim rừng sẽ vẫn mãi mãi tồn tại.

Và một vài năm sau, con cháu chúng ta sẽ không còn biết sắc đẹp của chim rừng và được nghe tiếng chim hót những giai điệu trữ tình mà đầy lưu luyến, “bản tình ca” hạnh phúc giữa con người và thiên nhiên, động vật…

Theo Quang Dũng

Lao động